Wet DBA 2026: schijnzelfstandigheid, handhaving en boetes uitgelegd
Jarenlang gebeurde er weinig met de Wet DBA. Dat is voorbij. Sinds 1 januari 2025 controleert de Belastingdienst weer volledig op schijnzelfstandigheid, en sinds 1 januari 2026 kunnen daar ook boetes bij komen. Voor zzp’ers en hun opdrachtgevers is dit het jaar om het dossier op orde te hebben. In dit artikel leggen we uit wat er precies is veranderd, hoe ver de Belastingdienst kan terugkijken, waar bij een controle naar wordt gekeken en wat je concreet kunt doen.
In het kort
- Het handhavingsmoratorium is per 1 januari 2025 vervallen. De Belastingdienst geeft geen aanwijzingen meer vooraf.
- Bij schijnzelfstandigheid volgen direct correctieverplichtingen en naheffingsaanslagen loonheffingen.
- In 2025 werden nog geen boetes opgelegd. Vanaf 1 januari 2026 kan de Belastingdienst vergrijpboetes opleggen. Verzuimboetes legt zij in 2026 nog niet op.
- Naheffen kan niet verder terug dan 1 januari 2025. Bij kwaadwillendheid of een genegeerde aanwijzing wel tot 5 jaar terug.
- Bestaande modelovereenkomsten blijven bruikbaar tot en met 31 december 2029, maar alleen als de praktijk klopt met het papier.
Wat is de Wet DBA ook alweer?
De Wet deregulering beoordeling arbeidsrelaties (Wet DBA) regelt wie beoordeelt of iemand echt zelfstandig werkt of feitelijk in loondienst is. De wet verving in 2016 de VAR-verklaring. Sindsdien zijn opdrachtgever en opdrachtnemer samen verantwoordelijk voor de juiste kwalificatie van hun samenwerking.
Van 2016 tot en met 2024 gold er een handhavingsmoratorium: de Belastingdienst controleerde wel, maar greep alleen in bij kwaadwillendheid. In alle andere gevallen kreeg je eerst een aanwijzing en meestal drie maanden de tijd om het te herstellen. Die periode is voorbij.
Wat is schijnzelfstandigheid precies?
Er is sprake van schijnzelfstandigheid als iemand op papier als zzp’er factureert, maar in de praktijk werkt zoals een werknemer. De opdrachtgever had dan loonheffingen moeten inhouden en afdragen. Dat is geen kwestie van intentie: ook als beide partijen te goeder trouw zijn, kan de Belastingdienst vaststellen dat er een dienstbetrekking is.
De Belastingdienst spreekt van kwaadwillendheid als een opdrachtgever “opzettelijk een situatie van evidente schijnzelfstandigheid laat ontstaan of voortbestaan omdat hij weet, of had kunnen weten, dat er feitelijk sprake is van een dienstbetrekking”. Dat is een zwaardere categorie met zwaardere gevolgen.
Wat is er sinds 1 januari 2025 veranderd?
Het verschil met de jaren daarvoor is groot. Waar je vroeger eerst een waarschuwing kreeg, kan de Belastingdienst nu direct corrigeren.
| Onderwerp | Tot 1 jan 2025 | Vanaf 1 jan 2025 | In 2026 |
|---|---|---|---|
| Aanwijzing vooraf | Ja, meestal 3 maanden hersteltijd | Nee | Nee |
| Correctieverplichting en naheffing | Alleen bij kwaadwillendheid | Direct mogelijk | Direct mogelijk |
| Vergrijpboete | Alleen bij kwaadwillendheid | Nee | Ja, mogelijk |
| Verzuimboete | Nee | Nee | Nee |
| Terugwerkende kracht naheffing | Beperkt | Tot 1 jan 2025 | Tot 1 jan 2025 |
Bron: Belastingdienst, “Arbeidsrelaties en handhaving door de Belastingdienst”, geraadpleegd op 13 augustus 2026.
Boetes in 2026: wat kun je verwachten?
Dit is het belangrijkste verschil met 2025. De Belastingdienst legt sinds 1 januari 2026 vergrijpboetes op. Een vergrijpboete is bedoeld voor situaties waarin sprake is van opzet of grove schuld. Verzuimboetes, de lichtere categorie voor bijvoorbeeld te laat aangifte doen, legt de Belastingdienst in 2026 nog niet op bij de kwalificatie van arbeidsrelaties.
Hoe ver kan de Belastingdienst terugkijken?
Sinds 1 januari 2025 kan de Belastingdienst weer met terugwerkende kracht naheffen. De hoofdregel: nooit verder terug dan 1 januari 2025. Er zijn twee uitzonderingen. Is er sprake van kwaadwillendheid, of is een eerder gegeven aanwijzing niet opgevolgd? Dan kan de Belastingdienst tot vijf jaar terug naheffen.
Voor de meeste ondernemers betekent dit dat het risico begrensd is, maar niet klein. Wie sinds begin 2025 in een twijfelachtige constructie werkt, bouwt elke maand risico op.
Waar kijkt de Belastingdienst naar?
De beoordeling gebeurt niet met een checklist waarin je punten optelt. De Belastingdienst weegt alle feiten en omstandigheden samen, en kijkt daarbij vooral naar hoe er in de praktijk wordt gewerkt, niet naar wat er in het contract staat. Dit zijn de elementen die in de beoordeling terugkomen.
Zes elementen die zwaar wegen
Krijg je aanwijzingen over hoe je het werk uitvoert, je werktijden of je vakantie? Hoe meer sturing, hoe meer dit richting dienstbetrekking wijst.
Doe je hetzelfde werk als vaste medewerkers, sta je op de bedrijfsplanning, gebruik je een intern e-mailadres? Dan lijk je op een werknemer.
Loop je risico bij slecht werk, wanbetaling of leegloop? Investeer je in eigen materiaal, verzekeringen en scholing? Dat wijst op ondernemerschap.
Mag je je vrij laten vervangen door iemand anders, of wil de opdrachtgever specifiek jou? Persoonlijke arbeid wijst richting loondienst.
Werk je al jaren vrijwel uitsluitend voor één opdrachtgever? Dan is de kans op herkwalificatie groter dan bij een korte, afgebakende opdracht.
Heb je een eigen website, eigen facturen, eigen offertes en meerdere opdrachtgevers? Dan presenteer je je als zelfstandig ondernemer.
Wil je de volledige toelichting lezen? De Belastingdienst publiceert die in de Toelichting Beoordeling arbeidsrelaties en beschrijft de aanpak in het Handhavingsplan arbeidsrelaties 2026.
Modelovereenkomsten: nog bruikbaar, maar geen garantie
De Belastingdienst beoordeelt sinds enige tijd geen nieuwe modelovereenkomsten meer. De reden: een overeenkomst op papier zegt weinig over hoe er in de praktijk wordt gewerkt, en gaf ondernemers valse zekerheid.
Modelovereenkomsten die op 6 september 2024 goedgekeurd en geldig waren, mag je nog gebruiken tot en met 31 december 2029. Die einddatum geldt ook als in de overeenkomst zelf een andere looptijd staat. Belangrijk: zo’n overeenkomst geeft alleen zekerheid als je ook echt werkt zoals erin beschreven staat.
Wat betekent dit voor jou als zzp’er?
De naheffing van loonheffingen landt in eerste instantie bij de opdrachtgever. Toch raakt het jou ook. Wordt je opdracht geherkwalificeerd als dienstbetrekking, dan vervalt je winst uit onderneming over die periode. Daarmee vervallen ook de zelfstandigenaftrek en startersaftrek en de MKB-winstvrijstelling. Bovendien zien we in de praktijk dat opdrachtgevers uit voorzorg contracten beëindigen of alleen nog via een uitzend- of payrollconstructie willen werken.
Twijfel je of je überhaupt als ondernemer wordt gezien voor de inkomstenbelasting? Lees dan ook ons artikel over het urencriterium in 2026 en over het verschil tussen zzp’er en eenmanszaak.
Wat betekent dit voor jou als opdrachtgever?
Werk je met zzp’ers, dan ligt het financiële risico bij jou. Bij herkwalificatie krijg je een correctieverplichting en een naheffingsaanslag loonheffingen, en sinds 2026 mogelijk een vergrijpboete. Je kunt de nageheven loonbelasting in principe verhalen op de opdrachtnemer, maar dat is in de praktijk lastig en beschadigt de relatie.
Een bedrijf werkt sinds januari 2025 met drie zzp’ers die feitelijk als werknemer functioneren. Elk factureert ongeveer €60.000 per jaar. Bij een herkwalificatie in 2026 gaat de naheffing over ruim anderhalf jaar loonheffingen over drie personen. Ook zonder boete loopt dat op tot een bedrag waar een mkb-onderneming last van heeft. De exacte naheffing hangt af van de toe te passen tabel, eventuele eindheffing en verrekening van al betaalde inkomstenbelasting. Laat dit altijd doorrekenen voordat je conclusies trekt.
Heb je besloten dat een samenwerking toch een dienstbetrekking is? Dan moet je de persoon in de loonadministratie opnemen. Wij verzorgen dat via onze salarisadministratie, inclusief loonaangifte en loonstroken.
In zes stappen je dossier op orde
- Breng je opdrachten in kaart. Wie werkt waar, hoe lang al, en tegen welk tarief?
- Toets per opdracht op de zes elementen hierboven. Wees streng: kijk naar de praktijk, niet naar het contract.
- Leg vast wat je ondernemerschap onderbouwt. Offertes, meerdere opdrachtgevers, eigen materiaal, verzekeringen, website en inschrijving KVK.
- Pas de werkwijze aan waar het schuurt. Denk aan resultaatafspraken in plaats van uurtjes, eigen werktijden en een vervangingsclausule die je ook echt gebruikt.
- Zorg dat je administratie klopt. Een sluitende boekhouding met correcte facturen is je eerste bewijsstuk bij een controle.
- Evalueer periodiek. Een relatie die in januari zelfstandig was, kan in november zijn doorgegroeid naar een dienstbetrekking.
Werk je in de zorg, bouw of ICT?
In sectoren waar veel met zzp’ers wordt gewerkt, is de kans op een controle in de praktijk groter. Voor ondernemers in die branches hebben we aparte pagina’s met sectorspecifieke aandachtspunten: boekhouding voor de zorg, boekhouding voor de bouw en boekhouding voor ICT.
Wat komt er na de Wet DBA?
Er wordt gewerkt aan opvolgende wetgeving, waaronder een rechtsvermoeden van een arbeidsovereenkomst onder een bepaald uurtarief en een aparte wet die de positie van zelfstandigen moet verduidelijken. Die voorstellen zijn op het moment van schrijven nog in behandeling. De precieze bedragen, criteria en invoeringsdata staan nog niet vast, en wij noemen ze daarom hier bewust niet. Zodra er duidelijkheid is, werken wij dit artikel bij.
Wat wel vaststaat: de beoordeling gebeurt nu al op basis van de feitelijke situatie. Wie zijn praktijk op orde heeft, is ook onder toekomstige wetgeving beter af.
Veelgestelde vragen over de Wet DBA in 2026
Krijg ik in 2026 een boete bij schijnzelfstandigheid?
Dat kan. Sinds 1 januari 2026 kan de Belastingdienst vergrijpboetes opleggen bij de kwalificatie van arbeidsrelaties. Verzuimboetes legt zij in 2026 nog niet op. Naast een eventuele boete krijg je een correctieverplichting en een naheffingsaanslag loonheffingen.
Hoe ver kan de Belastingdienst terug naheffen?
In beginsel niet verder terug dan 1 januari 2025. Is er sprake van kwaadwillendheid, of is een eerder gegeven aanwijzing niet opgevolgd, dan kan de Belastingdienst tot vijf jaar terug naheffen.
Krijg ik eerst een waarschuwing van de Belastingdienst?
Nee. Sinds 1 januari 2025 geeft de Belastingdienst geen aanwijzingen meer vooraf. Stelt zij schijnzelfstandigheid vast, dan kan zij direct een correctieverplichting en een naheffingsaanslag opleggen.
Mag ik nog een modelovereenkomst gebruiken?
Ja, als die op 6 september 2024 was goedgekeurd en geldig. Deze modelovereenkomsten mag je gebruiken tot en met 31 december 2029. De Belastingdienst beoordeelt geen nieuwe modelovereenkomsten meer. Een modelovereenkomst geeft alleen zekerheid als je in de praktijk ook zo werkt.
Wie betaalt de naheffing, de zzp’er of de opdrachtgever?
De naheffingsaanslag loonheffingen gaat naar de opdrachtgever. Die kan de nageheven loonbelasting onder voorwaarden verhalen op de opdrachtnemer. In de praktijk is dat vaak lastig.
Is werken voor één opdrachtgever verboden?
Nee, dat is niet verboden. Het is wel een omstandigheid die meeweegt. Werk je langdurig en vrijwel uitsluitend voor één opdrachtgever, zonder eigen risico en met sturing op je werkwijze, dan neemt de kans op herkwalificatie toe.
Wat gebeurt er met mijn zelfstandigenaftrek als mijn opdracht wordt geherkwalificeerd?
Wordt je inkomen aangemerkt als loon in plaats van winst uit onderneming, dan vervallen over die periode de ondernemersfaciliteiten zoals de zelfstandigenaftrek, startersaftrek en MKB-winstvrijstelling. Dat kan leiden tot een aanpassing van je aangifte inkomstenbelasting.
Hoe kan een boekhouder mij hierbij helpen?
Een boekhouder brengt je opdrachten en contracten in kaart, toetst ze op de elementen die de Belastingdienst weegt, zorgt dat je administratie en facturen je ondernemerschap onderbouwen en regelt de salarisadministratie als een samenwerking toch een dienstbetrekking blijkt te zijn.
Twijfel je over jouw opdrachten?
Wij nemen je contracten en werkwijze met je door en vertellen je eerlijk waar je risico loopt. Een eerste gesprek is gratis en vrijblijvend.
WhatsApp ons direct Plan een kennismaking